تئوری 5 عنصر
چینی ها نیز مثل ایرانیان پایه و اساس و ارکان جهان هستی را وابسته به عناصر می دانستند . در طب سنتی ایران و یونان به 4 عنصر که ارکان اصلی تشکیل دهنده هستی اند باید وجود دارد ( آب و خاک ، آتش و هوا ) اما چینی ها به 5 عنصر به عنوان ارکان هستی اعتقاد دارند که این 5 عنصر چرخه ای را تشکیل می دهند که انرژی در این چرخه ها جاری است و هر عنصری ، اولین عنصر ما بعد خود را تقویت می کند . و دومین عنصر ما بعد خود را تضعیف می کند ، 5 عنصر چینی ها از چوب – آتش – خاک – فلز – آب تشکیل شده است . مثلا چوب و هیزم آتش را شعله ور می کند ، آتش به عنوان گرمی مثل خورشید زمین را بارور می کند و زمین محصول می دهد ، خاک هر قدر بیشتر باشد فلزات در آن بیشتر است و فلز هر کجا باشد آب در آنجا فراوان و آب مایع رشد درخت و تولید چوب است و این چرخه بدین شکل دوام دارد . توالی این چرخه را Sheng گویند . اما آب آتش را خاموش می کند و آتش فلز را ذوب می کند و فلز مخرب چوب است مثل اره که درخت ها را قطع می کند و چوب خورنده خاک و پوشاننده سطح خاک است بطوری که ریشه های درختان و گیاهان خاک را تخریب می کنند و خاک آب را به خود می کشد ، جذب می کند و از بین می برد . و این چرخه متضاد را چرخه KO می گویند .
هر کدام از این عناصر پنجگانه متعلق به یک ارگان توپر و یک ارگان تو خالی است مثلا چوب متعلق به کبد و کیسه صفرا است و آتش متعلق به قلب و روده کوچک . هر کدام از عناصر مزه خاص و ارگان حسی خاصی دارند و بافت های مختلفی را تحت اراده دارد که در جدول شماره بطور کلی آورده شده است .
در TCM افراد بر اساس عناصر پنجگانه به ترتیب زیر طبقه بندی می شوند :
1 ) افرادی که عنصر چوب در آنها غلبه دارد :
رنگ مایل به سبز – قد بلند – شانه های پهن – دست و پا کوچک
2 ) افرادی که عنصر آتش در آنها غالب است :
رنگ سرخ – دست و پا کوچک – شانه و شکم مدور و افراد فعال هستند
3 ) افرادی که عنصر خاک غالب است :
رنگ زرد – سر بزرگ – شکم و صورت گرد – شانه ها گوشت دارو عموما افراد آرام و با ثباتی هستند
4 ) افرادی که عنصر فلز غالب است :
رنگ سفید – سر کوچک – شانه ها تنگ – دست و پا کوچک
5 ) افرادی که عنصر آب غالب است :
رنگ مایل به سیاه و تیره – سر بزرگ – شانه ها تنگ – شکم بزرگ – ستون فقرات بلند تر از طبیعی و پر تحرک
دانش ما در مورد 5 عنصر شامل موارد زیر است :
1 – کلاسه بندی پدیده های مختلف در TCM
2 – Interpromoting تقویت در مسیر چرخه Sheng
3 – Interacting تقابل در مسی چرخه KO یا Restriction
4 – Overacting غلبه در مسیر چرخه KO که غیر طبیعی است و بیماری زاست
5 – Counteracting غلبه معکوس چرخه KO که غیر طبیعی است و بیمری زاست
در مبحث کلاسه بندی پدیده ها موارد مختلفی مثل طبقه بندی استاندارد – متد طبقه بندی – طبقه بندی پدیده های طبیعی و طبقه بندی ارگانهای بدن و بافت ها مورد بحث قرار می گیرد . که در اینجا طبقه بندی ارگانهای بدن و بافت ها در جدول زیر آورده شده است :

Elcmeut

Zang

Fu

Seusen organ

Tissue

Emotion

Wood

liv

GB

Bye

Tandou

Anger

Five

Heart

Si

Tonngue

Vessel

Joy

Earth

Spleen

St

Moth

Muscle

Thinking

Metal

Lang

Li

Nose

Skin

Sadnes

Water

Kid

UB

Ear

Bone

Fear


  
یک پدیده غیر طبیعی است به این معنی که در چرخه 5 عنصر بطور طبیعی آتش ، فلز ، کنترل می کند و آنها در تعادل بسر می برند اما در دو صورت این حالت Restriction به Over – Restriction تبدیل می شود یک 1 – عنصر فلز بسیار ضعیف باشد .
2 - عنصر آتش بسیار قوی باشد .
Reverse – Restriction : عکس پدیده Over – Restriction می باشد و غلبه معکوس شده است این بار عنصرآتش نتوانسته است فلز را کنترل کند و فلز بر آتش غلبه کرده است و این نیز دو شکل دارد
1 – یا عنصر آتش بسیار ضعیف شده است
2 – یا عنصر فلز بسیار قوی شده است
با توجه به این که اکثر پدیده ها و بیماریها توسط تئوری 5 عنصر قابل توجیه است و از طرفی طبقه بندی پدیده ها بر اساس تئوری 5 عنصر می باشد لذا هر نوع بیبماری مثلاً در قلب و عروق ابتدا مربوط به عنصر آتش می باشد ، یعنی اگر عنصر آتش از تعادل خارج شود ممکن است منجربه بیماریهای .... به کانال قلب بشود ، لذا درک تداخلات مختلف عناصر پنجگانه برای درک .... بیماریها ضروری است – اگر بیماری قلبی داشته باشیم ، یا ناشی از افزایش انرژی کانال قلب است یا ناشی از کاهش که از هر صورت با Over – Restriction یا Reverse – Restriction قابل توجیه است .
کاربرد تئوری 5 عنصر در TCM چیست ؟
تئوری 5 عنصر :
1 – فونکسیونهای فیزیولوژیکی ارگانها و ارتباطات آنها را توضیح می دهد .
2 – ارتباطات پاتولوژیک ارگانهای مربوطه را توضیح می دهد .
3 – یک راهنما برای تشخیص بالینی و درمان است .
دکتر قدیر محمدی